Tag: اختیار

رابطه علم و عمل و رابطه آن با معاد و آخرت

بحث جبرگرایی و اختیار انسان در دنیا بحثی است که بسیاری از فیلسوفان و متکلمان دین از آن سخن گفته اند. اندیشمندان عالم همواره در توجیه این مقوله اساسی زندگی انسان قلم فرسایی کرده اند اما هیچ کدام با نگاه مشترکی به این مقوله نگاه نکرده اند و حتی تعاریفی که آنها برای هر کدام از این دو واژه ارائه داده اند بسیار از یکدیگر متفاوت است. بنابراین اگر قرار باشد نظر دو فیلسوف و متفکر را در این دو مقوله بخواهیم بررسی کنیم اولا باید به نظام فلسفی هر فرد و جایگاه انسان در آن نظام نگاه کنیم و ثانیا باید به تعاریف آنها از جبر و اختیار مراجعه کنیم.

اما در هر حال آنچه مسلم است این است که انسان در آخرت اختیار ندارد و اختیار برای دنیاست چرا که انسان در آخرت تحت اعمال و عقایدی که در دنیا داشته است، قرار گرفته است و بر اساس آنها اداره می‌شود.

 انسان در دنیا می‌تواند در راه علم تلاش کند و مقدمات علمی را برای خودش فراهم کند اما وقتی وارد قلمرو علم شد و برهانی ارائه شد، می‌فهمد و زمانی که دلیل بدیهی و ضروری بود و انسان در برابر آن قرار گرفت هیچ وقت نمی‌تواند بگوید نمی‌فهمم؛ حال این فرد مانند کسی خواهد بود که زیر نور خورشید قرار دارد و نور را نمی‌فهمد و درک نمی‌کند، بنابراین بین علم و نفس فاصله نیست یعنی زمانی که برهان و دلیلی عقلانی و بدیهی ارائه شد فهم در پس آن خواهد آمد.

 اما در مقابل بین فهم و عمل فاصله است، یعنی لازمه فهم عمل نیست، انسان می‌تواند بفهمد ولی عمل نکند. انسان در وادی عمل است که اختیار دارد یعنی می‌تواند آنچه را که فهمیده عمل کند یا نکند. به همین علت این اشتباه است که بگوییم لازمه علم عمل است. مثلا فرعون یقین کرده بود کاری که موسی کرد معجزه بود و از طرف خدا، او علم داشت به اینکه موسی حق است اما در مقام عمل آنچه را اختیار کرد که بر خلاف علم او بود.

پس زمانی که فاصله بین علم و عمل بود یعنی فاصله میان علم و ایمان است. فرعون علم داشت و ایمان نیاورد؛ بنابراین جایی که اختیار باشد ایمان هست. جای که اختیار نباشد و عملی در کار نباشد دیگر ایمان معنایی ندارد. همان طور که بیان شد آخرت جای عمل نیست پس وقتی جای عمل نبود جای ایمان هم نیست. در معاد اختیار گرفته می‌شود نه اینکه اضطرار به جای آن بیاید. اختیار بدون جانشین در آخرت از انسان گرفته می‌شود. انسان خیلی از چیزها را که نمی‌دانست علم پیدا می‌کند ولی نمی‌تواند ایمان بیاورد.

برگرفته از سخنان آیت الله جوادی آملی در روز شنبه ۹ آذر ماه/ ذیل تفسیر آیات ۱۵ و ۱۶ آیات فاطر